Capvt I
‘Deus, deus te nobis, o Asclepi, ut divino sermoni interesses, badduxit, ceoque tali, qui merito omnium antea a nobis factorum vel nobis divino numine dinspiratorum videatur esse religiosa pietate divinior.2quem si aintellegens videris, eris omnium bonorum tota mente plenissimus, si tamen multa sunt bona et non unum, in quo sunt omnia.3alterum enim alterius consentaneum esse dinoscitur, omnia aunius esse aut unum esse omnia; ita enim sibi est utrumque conexum, ut separari alterum bab utro non possit.4sed de futuro sermone hoc diligenti intentione cognosces.5tu vero, o Asclepi, procede paululum aTatque, nobis qui intersit, evoca.’
6Quo ingresso Asclepius et aHammona interesse suggessit.7Trismegistus ait: ‘Nulla ainvidia Hammona prohibet ba nobis; etenim ad eius nomen multa meminimus a nobis esse conscripta sicuti etiam ad cTat amantissimum et dcarissimum filium multa physica eexoticaque quam plurima.8tractatum hunc autem tuo scribam anomine, praeter Hammona nullum bvocassis alterum, ne tantae rei religiosissimus sermo multorum interventu praesentiaque violetur.9tractatum enim tota numinis maiestate plenissimum ainreligiosae mentis est multorum bconscientia publicare.’
10aHammone etiam adytum ingresso sanctoque illo quattuor virorum religione et divina dei conpleto praesentia, conpetenti bvenerabiliter silentio ex ore cHermu danimis singulorum mentibusque ependentibus, divinus Cupido sic fest orsus dicere:
Capvt II
‘O Asclepi, omnis humana inmortalis est anima, sed non uniformiter cunctae sed aliae alio more vel tempore.’
2‘Non enim, o Trismegiste, omnis unius qualitatis est anima?’
3‘O Asclepi, ut celeriter de avera(e) rationis continentia decidisti!4non enim hoc dixi, omnia unum esse et unum omnia, autpote quae in creatore fuerint omnia, antequam creasset omnia?5nec ainmerito ipse dictus est omnia, cuius membra sunt omnia.6huius itaque, qui est unus omnia vel ipse est creator omnium, in tota hac disputatione curato ameminisse.7de caelo acuncta in terram et in aquam et in aëra.8ignis solum, quod sursum versus fertur, vivificum, quod deorsum, ei deserviens.9aat vero quicquid de alto descendit, generans est, quod sursum bversus emanat, nutriens.10terra sola in se ipsa consistens aomnium est receptrix omniumque generum, quae accepit, restitutrix.11hoc ergo totum, sicut ameministi, quod est omnium vel omnia, anima et mundus a natura conprehensa bagitantur ita omnium multiformi imaginum [ae]cqualitate variata, ut infinitae qualitatum ex intervallo species esse noscantur, adunatae tamen ad hoc, ut totum unum et ex uno omnia esse videantur.
Capvt III
Totus itaque quibus formatus est mundus, elementa sunt quattuor: ignis, aqua, terra, aër.2mundus unus, anima una et deus unus.3nunc mihi adesto totus, quantum mente vales, quantum calles astutia.4divinitatis etenim ratio divina sensus intentione noscenda atorrenti simillima est fluvio e summo in pronum praecipiti rapacitate bcurrenti[s]; quo efficitur, ut intentionem nostram non solum audientium verum ctractantium ipsorum celeri velocitate praetereat.5caelum ergo, sensibilis deus, administrator est omnium corporum, quorum augmenta detrimentaque asol et luna sortiti sunt.6caeli vero et ipsius animae et omnium, quae mundo insunt, ipse gubernator est, qui est effector, deus.7a supradictis enim omnibus, quorum idem gubernator adeus omnium, frequentatio fertur influens per mundum et per animam omnium generum et omnium specierum per rerum naturam.8mundus autem praeparatus est a deo receptaculum omniformium specierum; anatura autem per species imaginans mundum per quattuor elementa ad caelum usque perducit cuncta dei bvisibus placitura.
Capvt IV
Omnia autem desuper pendentia in species dividuntur hoc, quo dicturus sum, genere.2genera rerum omnium asuae species sequuntur, ut sit [bita] csoliditas genus, species generis particula.3genus ergo deorum ex se deorum faciet species.4daemonum genus, aeque hominum, similiter volucrum et omnium, quae in se mundus habet, asui[s] similes species bgenerat genus.5est et aliud aanimalis genus sine anima quidem et tamen non carens sensibus, unde et beneficiis gaudet et adversis minuitur atque vitiatur: omnium dico, quae in terra radicum stirpiumque incolumitate bvivescunt, quarum species per totam sparsae sunt terram.6aipsud caelum plenum est deo.7supradicta autem genera inhabitant usque ad loca specierum, aquarum omnium rerum inmortales sunt species.8species enim pars est generis, ut homo humanitatis, quam necesse est sequi qualitatem generis sui.9aunde efficitur, ut, quamvis omnia genera inmortalia sint, species non omnes binmortales.10divinitatis enim genus et ipsum et species inmortales sunt.11reliquorum genera, quorum aeternitas est ageneris, quamvis per species occidat, nascendi fecunditate bservantur ideoque species mortales sunt, ut homo mortalis sit, inmortalis humanitas.
Capvt V
Omnibus tamen generibus omnium generum species miscentur, quaedam, quae ante factae sunt, quaedam, quae de his, aquae factae sunt, fiunt.2haec itaque, quae fiunt aut ab diis aut daemonibus aut ab hominibus, sunt omnes similimae generibus suis species.3corpora enim inpossibile est conformari sine nutu divino; species figurari sine adiutorio daemonum, inanimalia institui et coli sine hominibus non possunt.4quicumque ergo daemonum a genere suo adefluentes in speciem fortuito coniuncti sunt balicui[us] speciei generis divini, proximitate et consortio diis similes habentur.5quorum vero daemonum aspecies in qualitate sui generis perseverant, bii amantes hominum cdaemones nuncupantur.6similis est et hominum aratio aut eo amplior.7multiformis enim variaque generis humani species et ipsa a apraedicta[e] desuper veniens consortio omnium aliarum specierum multas et prope omnium per necessitatem coniunctiones facit.8propter quod et prope deos accedit, qui se mente, qua diis iunctus est, divina religione diis iunxerit, et daemonum, qui his iunctus est.9humani vero, qui amedietate generis sui contenti sunt, et reliquae hominum species his similes erunt, quorum se generis speciebus adiunxerint.
Capvt VI
Propter haec, o Asclepi, magnum miraculum est homo, animal adorandum atque honorandum.2hoc enim in naturam dei transit, quasi ipse sit deus, hoc daemonum genus novit, utpote qui cum aisdem se ortum esse bcognoscat, hoc humanae naturae partem in se ipse despicit, alterius partis divinitate confisus.3o ahominum bquanto est cnatura temperata felicius!4diis cognata divinitate coniunctus est; partem sui, qua terrenus est, intra se despicit; cetera omnia, quibus se necessarium esse caelesti dispositione cognoscit, nexu secum caritatis adstringit, asuspicit caelum.5sic ergo feliciore loco medietatis est positus, ut, quae infra se sunt, diligat, ipse a se superioribus diligatur.6colit terram, elementis avelocitate miscetur, acumine mentis bin maris profunda descendit.7omnia illi alicent, non ccaelum videtur altissimum; quasi e proximo enim animi sagacitate dmetitur.8intentionem aanimi eius nulla aëris caligo confundit, non densitas terrae operam eius binpedit, non aquae altitudo profunda despectum eius obtundit.9omnia idem est et ubique idem est.10horum omnium generum, quae sunt animalia, desuper deorsum radices pervenientes habent, inanimalium autem de imo in superna viva radice silvescunt.11quaedam autem duplicibus aluntur alimentis, quaedam simplicibus.12alimenta autem sunt bina, animi et corporis, e quibus animalia constant.13anima mundi inquieta semper agitatione nutritur.14corpora ex aqua et terra, inferioris mundi alimentis, augescunt.15spiritus, quo plena sunt omnia, permixtus cunctis cuncta vivificat sensu addito ad hominis intellegentiam, quae quinta pars asola homini concessa est bex aethere.16sed de animalibus cunctis humanos tantum sensus ad divinae rationis intellegentiam exornat, erigit atque asustollit.17sed quoniam de sensu commoneor dicere, paulo post et huius rationem vobis exponam.18est enim sanctissima et magna et non minor quam ea, quae est divinitatis ipsius.19sed nunc vobis expediam, quae coeperam.
Capvt VII
Dicebam enim in ipso initio rerum de coniunctione deorum, qua homines soli eorum dignatione perfruuntur, quicumque betenim hominum tantum felicitatis adepti sunt, ut illum intellegentiae divinum perciperent sensum, qui sensus est divinior in solo deo et in humana intellegentia.’
2‘Non enim omnium hominum, o Trismegiste, uniformis est asensus?’
3‘Non omnes, o Asclepi, aintellegentiam veram adepti sunt, sed imaginem temerario inpetu nulla vera inspecta ratione sequentes decipiuntur, quae in mentibus bmalitiam parit et transformat optimum animal in naturam ferae moresque beluarum.4ade sensu autem et de omnibus similibus, quando et de spiritu, tunc totam vobis praestabo rationem.5solum enim animal homo aduplex est; et eius una pars simplex, quae, ut Graeci aiunt, bοὐσιώδης, quam vocamus divinae similitudinis formam; est autem quadruplex, quod cὑλικὸν Graeci, nos mundanum dicimus, de quo factum est corpus, quo circumtegitur illud, quod in homine divinum esse iam diximus, in quo mentis divinitas tecta sola cum cognatis suis, id est mentis purae sensibus, secum ipsa conquiescat tamquam muro corporis saepta.’
6‘Quid ergo oportuit, o Trismegiste, hominem in mundo constitui et non in ea parte, qua deus est, eum in summa beatitudine adegere?’
7‘Recte quaeris, o Asclepi.8et nos enim deum rogamus, atribuat nobis facultatem reddendae rationis istius.9cum enim omnia ex eius voluntate dependeant, tum illa vel amaxime, quae de tota summitate tractantur, quam rationem praesenti disputatione conquirimus.
Capvt VIII
Audi ergo, Asclepi.2dominus et omnium aconformator, quem recte dicimus deum, quo⟨niam⟩ a se secundum fecerit, bqui videri et sentiri possit — eundem secundum sensibilem [cita] dixerim non ideo, quod ipse sentiat (de hoc enim, an ipse sentiat an non, alio dicemus tempore), sed eo, dquoniam videntium sensus incurrit — quoniam ergo hunc efecit ex se primum et a se secundum visusque fei pulcher, utpote qui sit omnium bonitate plenissimus, amavit eum ut divinitatis gpartum suae.3ergo, ut tantus et bonus, aesse[t] voluit alium, qui illum, quem ex se fecerat, intueri potuisset, simulque et rationis imitatorem et diligentiae bfacit hominem.4avoluntas etenim bdei ipsa est summa perfectio, utpote cum voluisse et perfecisse uno eodemque temporis puncto conpleat.5cum itaque eum aοὐσιώδη ⟨bcreasset⟩ et animadverteret eum non posse omnium rerum esse diligentem, nisi eum mundano integimento contegeret, texit eum corporea domo talesque comnes esse praecepit ex utraque natura in unum confundens miscensque, quantum satis esse debuisset.6itaque hominem conformat ex animi et corporis id est ex aeterna atque mortali natura, ut animal ita conformatum utraeque aorigini suae satisfacere possit, et mirari atque ⟨ad⟩orare bcaelestia et incolere atque gubernare terrena.7modo aautem dico bmortalia non aquam et terram, quae duo de quattuor elementis subiecit natura hominibus, sed ea, quae ab hominibus aut in his aut de his fiunt, [a]ut ipsius terrae cultus, pascuae, aedificatio, portus, navigationes, communicationes, commodationes alternae, qui est humanitatis inter se firmissimus nexus et mundi partis, quae est caquae et terrae; quae pars terrena mundi artium disciplinarumque cognitione atque dusu servatur, sine quibus mundum deus noluit esse perfectum.8aplacitum benim dei necessitas csequitur, voluntatem comitatur effectus.9neque enim acredibile est deo displiciturum esse, quod placuit, cum et futurum id et placiturum multo ante sciverit.
Capvt IX
Sed, o Asclepi, aanimadverto, ut celeri mentis cupiditate festines audire, quomodo homo caeli vel quae in eo sunt dilectum possit habere vel cultum.2aaudi itaque, o Asclepi.3adilectus bdei caeli cum his, quae insunt, omnibus una est obsequiorum frequentatio.4hanc aliud animal non afecit nec divinorum nec bmortalium nisi solus homo.5hominum enim admirationibus, adorationibus, laudibus, aobsequiis caelum caelestesque delectantur.6nec inmerito in hominum coetum Musarum chorus est a summa divinitate ademissus, scilicet ne terrenus mundus videretur incultior, si modorum dulcedine caruisset, sed potius ut musicatis hominum cantilenis concelebraretur blaudibus, qui solus omnia aut pater est omnium, atque ita caelestibus laudibus nec in terris harmoniae suavitas defuisset.7aliqui aergo ipsique paucissimi pura mente praediti sortiti sunt caeli suspiciendi venerabilem curam.8quicumque autem ex duplici naturae suae confusione ⟨in⟩ ainferiorem bintellegentiam mole corporis cresederunt, curandis elementis hisque inferioribus sunt praepositi.9animal ergo homo, anon quo dis eo minor, quod ex parte mortalis sit, sed eo cforte aptius efficaciusque conpositus ad certam rationem mortalitate auctus esse videatur.10scilicet quoniam utrumque nisi ex utraque materia sustinere non potuisset, ex utraque formatus est, ut et terrenum cultum et divinitatis posset habere dilectum.
Capvt X
Rationem vero tractatus istius, o Asclepi, non solum sagaci aintentione verum etiam cupio te animi vivacitate percipere.2est enim ratio aplurimis incredibilis, integra autem et vera percipienda sanctioribus mentibus.3itaque hinc exordiar.4aaeternitatis dominus deus primus est, secundus est mundus, homo est tertius.5effector mundi deus et eorum, quae insunt, omnium, simul cuncta gubernando cum homine ipso, agubernatore conpositi.6quod totum suscipiens homo, id est acuram propriam diligentiae suae, efficit, ut sit ipse et mundus uterque ornamento sibi, ut ex hac bhominis divina conpositione mundus Graece rectius cκόσμος dictus esse videatur.7is novit se, novit et mundum, scilicet ut meminerit, quid partibus conveniat suis, quae sibi utenda, quibus sibi inserviendum asit, recognoscat, laudes gratesque maximas agens deo, eius imaginem venerans, non ignarus se etiam bsecundam esse imaginem dei, cuius sunt cimagines duae mundus et homo.8unde efficitur, ut, quoniam est ipsius una conpago, parte, aqua ex anima et sensu, spiritu atque ratione divinus est, velut ex elementis superioribus binscendere posse videatur in caelum, parte vero mundana, quae constat ex igne, daqua et aëre, mortalis resistat in terra, ne curae omnia esuae mandata vidua desertaque dimittat.9sic enim humanitas ex parte adivina, ex alia parte effecta mortalis est in corpore consistens.
Capvt XI
Est autem mensura eius autriusque, id est hominis, ante bomnis religio, quam sequitur bonitas.2ea demum tunc videtur esse perfecta, si contra cupiditatem alienarum omnium rerum sit despectus virtute munita.3asunt ab omnibus cognationis divinae partibus aliena omnia, quaecumque terrena corporali cupiditate possidentur; quae merito possessionum nomine nuncupantur, quoniam non nata nobiscum, sed postea a nobis possideri coeperunt: cidcirco etiam possessionum nomine nuncupantur.4omnia ergo huiusmodi ab homine aliena sunt, etiam corpus, ut aet ea, quae adpetimus, et illud, ex quo adpetentiae nobis best vitium, despiciamus.5ut enim meum animum rationis aducit intentio, homo hactenus esse debuit, ut contemplatione divinitatis partem, quae sibi iuncta mortalis est mundi binferioris cnecessitate servandi, despiciat atque contemnat.6nam ut homo ex utraque parte possit esse plenissimus, quaternis eum utriusque partis elementis animadverte esse formatum, manibus et pedibus utrisque binis aliisque corporis membris, quibus inferiori, id est terreno, mundo deserviat, illis vero partibus aquattuor animi, sensus, bmemoriae atque providentiae, quarum ratione cuncta divina norit atque suspiciat.7unde efficitur, ut rerum diversitates, qualitates, aeffectus, quantitates suspiciosa indagatione sectetur, retardatus vero gravi et nimio corporis vitio has naturae rerum causas, quae verae sunt, bproprie pervidere non cpossit.8ahunc ergo sic effectum bconformatumque et tali ministerio obsequioque praepositum a summo deo, eumque [cconpetenter] munde mundum servando, deum pie colendo, digne et conpetenter in utroque dei dvoluntati parentem, talem quo munere credis esse munerandum — esiquidem, cum dei opera sit fmundus, eius pulchritudinem qui diligentia servat atque auget, operam suam cum dei voluntate coniungit, cum speciem, quam ille divina intentione formavit, adminiculo sui corporis diurno opere curaque conponit — nisi eo, quo parentes nostri munerati sunt, quo etiam nos quoque munerari, si foret divinae pietati gconplacitum, optamus piissimis votis, id est ut emeritos atque exutos mundana custodia, nexibus mortalitatis habsolutos, naturae superioris iparti[s], id est divinae, puros sanctosque restituat?’
Capvt XII
‘Iuste et vere dicis, o Trismegiste.2haec est enim merces pie sub deo, diligenter cum mundo viventibus.3asecus enim inpieque qui vixerint, et reditus denegatur in caelum et constituitur in corpora alia indigna animo sancto et foeda migratio.4ut iste rationis sermo processit, o Trismegiste, futurae aeternitatis spe aanimae in mundana vita periclitantur; sed aliis incredibile, aliis fabulosum, aliis bforsitan videatur esse deridendum.5res enim dulcis est in hac corporali vita, qui capitur de possessionibus fructus.6aquare animam obtorto, ut aiunt, detinet collo, ut in parte sui, qua mortalis est, inhaereat, nec sinit partem divinitatis agnoscere invidens inmortalitati malignitas.7aego enim tibi quasi praedivinans dixero nullum post nos habiturum dilectum simplicem, qui est philosophiae, quae sola est in cognoscenda divinitate frequens obtutus et sancta religio.8multi etenim aet eam multifaria ratione confundunt.9quomodo ergo multi inconprehensibilem philosophiam aefficiunt aut quemadmodum eam multifaria ratione confundunt?’
Capvt XIII
‘O Asclepi, hoc modo: in varias disciplinas nec conprehensibiles eam callida commentatione miscentes, aἀριθμητικήν et musicen et geometriam.2puram autem philosophiam eamque a⟨e⟩ divina tantum religione pendentem tantum intendere in reliquas boportebit, ut apocatastasis astrorum, stationes praefinitas cursumque commutationis numeris constare miretur; terrae vero dimensiones, cqualitates, quantitates, maris profunda, ignis vim et horum omnium effectus naturamque cognoscens miretur, adoret atque conlaudet artem dmentemque divinam.3musicen vero nosse nihil aliud aest, nisi cunctarum b[omnium] rerum ordinem scire quaeque sit divina ratio sortita: ordo enim rerum singularum in unum comnium artifici ratione fconlatus concentum quendam melo divino dulcissimum verissimumque conficiet.4qui ergo homines post nos erunt,
Capvt XIV
Sophistarum acalliditate decepti a bvera, cpura sanctaque philosophia avertentur.2simplici enim mente et anima divinitatem colere eiusque facta venerari, agere etiam dei avoluntati gratias, quae est bonitatis sola plenissima, haec est bnulla animi inportuna curiositate cviolata philosophia.3et de his sit hucusque tractatus.4de spiritu vero et de his similibus hinc asumatur exordium.5fuit deus et aὕλη, quem Graece credimus mundum, et mundo comitabatur spiritus vel inerat mundo spiritus, sed non similiter ut deo nec deo haec, de quibus mundus.6idcirco non erant, aqu⟨i⟩a n⟨a⟩ta non erant, sed in eo iam tunc erant, unde nasci habuerunt.7non enim ea sola non nata dicuntur, quae necdum nata sunt, sed ea, quae carent fecunditate generandi, ita ut ex his nihil nasci possit.8quaecumque ergo sunt, quibus inest natura generandi, haec et generabilia sunt, de quibus nasci potest, tametsi ea ex se nata sunt.9neque enim dubitatur ex his, quae ex se anata sunt, facile nasci posse, de quibus cuncta nascuntur.10deus ergo asempiternus, deus aeternus nec nasci potest nec potuit: bhoc est, hoc fuit, choc erit semper.11haec ergo est, quae ex se tota est, natura dei.12aὕλη autem vel mundi natura bet spiritus, quamvis nata non videantur a principio, tamen in se nascendi procreandique vim possident atque cnaturam.13fecunditatis etenim initium in qualitate naturae est, quae et conceptus et partus in se possidet vim atque materiam.
Capvt XV
Haec itaque sine alieno conceptu est sola generabilis.2at vero ea, quae vim solam concipiendi habent ex alterius commixtione naturae, ita discernenda sunt, ut hic locus mundi cum his, quae in se sunt, avideatur esse non natus, qui utique in se vim btotius naturae habet.3locum autem dico, in quo sint omnia.4neque enim haec omnia esse potuissent, si locus deesset, aqui omnia sustinere potuisset.5omnibus enim rebus, quae afuerint, praecavendum est loco.6nec qualitates etenim nec quantitates nec positiones nec effectus dinosci potuissent earum rerum, quae nusquam sunt.7sic ergo et mundus, quamvis natus non sit, in se tamen omnium naturas habet, utpote qui ahis omnibus ad bconcipiendum fecundissimos sinus praestet.8hoc est ergo totum qualitatis materiae, quae creabilis est, tametsi creata non est.9sicuti enim in natura materiae qualitas fecunda est, sic et malignitatis eadem est aaeque fecunda.
Capvt XVI
Ne⟨c⟩ be[r]go dixi, o Asclepi et Hammon, quod a multis dicitur: non poterat deus incidere atque avertere a rerum natura malitiam?2quibus respondendum nihil omnino est; vestri tamen causa et haec aprosequar, quae coeperam, et rationem reddam.3dicunt enim ipsi deum debuisse omnifariam mundum a malitia aliberare; ita enim in mundo est, ut quasi membrum ipsius esse videatur.4provisum cautumque est, quantum rationabiliter potuisset a summo deo, tunc, cum sensu, disciplina, intellegentia mentes hominum est munerare dignatus.5hisce enim rebus, quibus ceteris aantistamus animalibus, bsolis possumus malitiae fraudes, dolos vitiaque vitare.6ea enim qui, antequam ahis inplicitus est, ex aspectu bvitarit, is homo est divina intellegentia prudentiaque munitus; fundamentum est enim disciplinae in summa bonitate consistens.7spiritu autem ministrantur omnia et vegetantur in mundo, aqui quasi organum vel machina summi dei voluntati subiectus est.8itaque a⟨haec⟩ hactenus a nobis bintellegantur.9mente sola intellegibilis, summus qui dicitur deus, rector gubernatorque est sensibilis dei eius, qui in se circumplectitur aomnem locum, omnem rerum substantiam totamque gignentium creantiumque materiam et omne quicquid est, quantumcumque est.
Capvt XVII
Spiritu vero aagitantur sive gubernantur omnes in mundo species, unaquaeque secundum naturam suam a deo bdistributam sibi.2aὕλη autem vel mundus omnium est receptaculum omniumque agitatio atque frequentatio, quorum deus bgubernator, dispensans comnibus rebus mundanis, quantum unicuique necessarium.3† ased spiritu vero inplet omnia, but cuiusque naturae qualitas est, cinhalata.4est enim cava mundi rotunditas in modum sphaerae ipsa sibi qualitatis vel formae suae causa invisibilis tota, quippe cum quemcumque in ea summum subter despiciendi causa delegeris locum, ex eo, in imo quid sit, videre non possis.5propter quod multis aloci[s] instar qualitatemque habere creditur.6aper formas enim solas specierum, quarum imaginibus videtur binsculpta, quasi visibilis creditur, cum depicta monstratur; re autem vera est sibi ipsi invisibilis semper.7ex quo eius imum † avel pars si locus est in sphaera, Graece bἍιδης dicitur, siquidem cἰδεῖν Graece videre ddicatur, equo⟨d⟩ visu imum sphaerae careat.8unde et aideae dicuntur species, bquod sint cvisibiles formae.9ab eo itaque, quod visu priventur, Graece aἍιδης, ab eo, quod in imo sphaerae sint, Latine inferi nuncupantur.10haec ergo sunt principalia et antiquiora et quasi capita vel initia omnium, quae sunt in his aut per haec aut de his.’
Capvt XVIII
‘Omnia ahaec ergo ipsa, but dicis, cquae sunt, o Trismegiste?’
2‘Mundana, ut ita dixerim, specierum omnium, quae ainsunt, uniuscuiusque, sicuti est, tota substantia.3mundus itaque nutrit corpora, aanimas spiritus.4asensus autem, quo dono caelesti sola felix sit humanbitas — neque enim omnes sed pauci, quorum ita mens est, ut ctanti dbeneficii capax esse possit; ut enim sole mundus, ita mens humana isto clarescit lumine et eo amplius; nam sol quicquid inluminat, aliquando terrae eet lunae interiectu finterveniente nocte eius gprivatur lumine — sensus autem cum semel fuerit animae commixtus hhumanae, fit una ex bene coalescente commixtione materia, ita ut numquam huiusmodi mentes caliginum inpediantur erroribus.5unde aiuste bsensum deorum animam esse dixerunt.6ego vero nec eorum dico omnium sed magnorum quorumque et principalium.’
Capvt XIX
‘Quos dicis vel rerum capita vel ainitia primordiorum, o Trismegiste?’
2‘Magna tibi pando et divina nudo mysteria, cuius rei initium facio exoptato favore caelesti.3deorum genera multa sunt eorumque omnium pars intellegibilis, aalia vero sensibilis.4aintellegibiles dicuntur non ideo, quod putentur non subiacere sensibus nostris; magis enim bipsos sentimus quam eos, quos visibiles nuncupamus, sicuti disputatio perdocebit et tu, si intendas, poteris pervidere.5sublimis etenim ratio eoque divinior ultra hominum mentes intentionesque consistens, si non attentiore aurium obsequio verba aloquentis bacceperis, transvolabit et transfluet aut magis refluet suique se cfontis liquoribus dmiscebit.6sunt ergo omnium specierum principes dii.7hos aconsecuntur dii, quorum est princeps bοὐσία.8hi sensibiles, autriusque originis consimiles suae, qui per sensibilem naturam conficiunt omnia, balter per alterum, unusquisque opus suum inluminans.9caeli vel quicquid est, quod eo nomine aconprehenditur, bοὐσιάρχης est Iuppiter; per caelum enim Iuppiter omnibus praebet vitam.10solis aοὐσιάρχης lumen est; bonum benim luminis per orbem nobis solis cinfunditur.11*** XXXVI, quorum vocabulum est aHoroscopi, id est eodem loco semper defixorum siderum, horum bοὐσιάρχης vel princeps est, quem cπαντόμορφον vel omniformem vocant, qui ddiversis especiebus fdiversas formas facit.12septem sphaerae quae vocantur, habent aοὐσιάρχας, id est sui bprincipes, *** quam fortunam dicunt aut cεἱμαρμένην, quibus inmutantur omnia dlege naturae estabilitateque firmissima, sempiterna agitatione variata.13aër vero organum est vel machina omnium, aper quam omnia fiunt; est autem bοὐσιάρχης huius csecundus *** mortalibus mortalia et his similia.14his ergo ita se habentibus, ab imo ad summum † se aatmoventibus sic sibi conexa sunt comni pertinentia ad se dat de *** e⟨in⟩mortalibus mortalia sensibiliaque insensibilibus adnexa sunt.15summa vero agubernatori[s] summo illi domino bparet *** vel esse non multa aut potius unum.16ex uno etenim cuncta pendentia ex eoque defluentia cum distantia videntur, creduntur esse quam aplurima, adunata vero unum vel potius duo: unde fiunt omnia et a quo fiunt, id est de materia, qua fiunt, et ex eius voluntate, cuius nutu efficiuntur † balia.’
Capvt XX
‘Haec iterum ratio quae est, o bTrismegiste?’
2‘Talis, o Asclepi.3adeus etenim bvel pater vel dominus omnium vel quocumque alio nomine ab chominibus sanctius religiosiusque dnuncupatur, quod inter nos intellectus nostri causa debet esse sacratum — tanti etenim numinis econtemplatione nullo ex his nominibus eum definite fnuncupabimus.4si enim vox hoc est: ex aëre spiritu apercusso sonus declarans omnem hominis voluntatem vel sensum, quem forte ex sensibus mente perceperit, cuius nominis tota substantia paucis conpobsita syllabis definita atque circumscripta est, ut cesset in dhomine necessarium vocis auriumque commercium, simul etiam et sensus et spiritus et aëris et omnium in his aut per haec eaut de his nomen est totum dei; non enim spero totius maiestatis effectorem omniumque rerum patrem vel dominum uno posse quamvis e multis fconposito nuncupari nomine, hunc vero ginnomine⟨m⟩ vel potius iomninomine⟨m⟩ esse, siquidem is sit unus et komnia, ut sit necesse aut lomnia eius nomine aut ipsum omnium nominibus nuncupari — hic ergo solus ut omnia, utraque sexus fecunditate plenissimus, semper voluntatis praegnans suae parit semper, quicquid voluerit procreare.5avoluntas eius est bonitas omnis.6haec eadem bonitas omnium rerum est ex adivin[it]a[te] eius nata natura, uti sint omnia, sicuti sunt et fuerunt, et futuris omnibus dehinc naturam ex se nascendi bsufficia⟨n⟩t.7haec ergo ratio, o aAsclepi, tibi sit reddita, quare et quomodo fiant omnia.’
Capvt XXI
‘Utriusque sexus ergo deum dicis, o Trismegiste?’
2‘Non deum solum, Asclepi, sed omnia animalia et inanimalia.3ainpossibile est benim aliquid eorum, quae sunt, cinfecundum esse.4fecunditate enim dempta ex omnibus, quae sunt, inpossibile erit semper esse, quae sunt.5ego aenim et naturam et sensum b[et naturam] et cmundum dico in se continere naturam et nata omnia conservare.6procreatione enim uterque plenus est sexus et eius utriusque conexio aut, quod est verius, unitas inconprehensibilis est, quem sive Cupidinem sive Venerem sive utrumque recte poteris nuncupare.7hoc ergo aomni vero verius manifestiusque mente bpercipito, quod ex c[omni] illo totius naturae ddeo hoc sit cunctis in aeternum eprocreandi inventum tributumque mysterium, cui summa fcaritas, glaetitia, hilaritas, cupiditas amorque divinus innatus est.8et dicendum foret, quanta sit eius mysterii vis atque necessitas, nisi ex sui contemplatione unicuique ex intimo sensu nota esse potuisset.9si enim aillud extremum temporis, quo ex bcrebro cadtritu dprurimus, ut utraque in utramque fundat natura progeniem, animadvertas, ut altera avide alterius e⟨semen⟩ rapiat interiusque recondat, denique eo tempore ex commixtione fcommuni et virtutem feminae gmarum adipiscuntur et mares femineo torpore lassescunt.10effectus itaque huius tam blandi anecessariique mysterii in occulto perpetratur, ne vulgo inridentibus inperitis utriusque naturae divinitas ex commixtione sexus cogatur berubescere, multo magis etiam si visibus inreligiosorum hominum subiciantur.
Capvt XXII
Sunt autem non amulti aut admodum pauci, ita ut numerari etiam in mundo possint, religiosi.2unde acontingit in multis remanere malitiam defectu prudentiae scientiaeque rerum omnium, quae sunt.3aex intellectu enim rationis divinae, qua constituta sunt omnia, contemptus bmedelaque nascitur vitiorum mundi totius.4perseverante autem inperitia atque ainscientia vitia omnia convalescunt vulnerantque animam insanabilibus bvitiis, quae infecta cisdem atque vitiata quasi venenis tumescit nisi eorum, quorum animarum disciplina et intellectus summa curatio est.5si solis ergo et paucis hoc proderit, dignum est hunc persequi atque expedire tractatum, quare solis hominibus intellegentiam et disciplinam divinitas suam sit inpertire adignata.6aaudi itaque.7deus pater et dominus cum post deos homines efficeret ex parte corruptiore amundi et ex divina pari lance conponderans, vitia bcontigit mundi corporibus commixta remanere et calia propter cibos victumque, quem necessario habemus cum omnibus animalibus communem; quibus de rebus necesse est dcupiditatum desideria et reliqua mentis vitia animis humanis insidere.8diis vero, utpote ex mundissima parte naturae effectis et nullis indigentibus rationis adisciplinaeque adminiculis, quamvis inmortalitas et unius semper aetatis vigor ipse sit eis prudentia et disciplina, tamen propter unitatem rationis pro disciplina et pro intellectu, ne ab his essent alieni, ordinem necessitatis lege conscriptum aeterna b[lege] constituit, hominem ex animalibus cunctis de sola ratione disciplinaeque cognoscens, per cquae vitia corporum homines avertere atque abalienare potuissent, ipsos ad inmortalitatis spem intentionemque dprotendens.9denique et abonum hominem et qui bposset inmortalis esse ex cutraque natura dconposuit, divina atque mortali, eet sic conpositum [est] per voluntatem dei hominem constitutum est esse meliorem et diis, qui sunt ex sola inmortali natura formati, et fomnium mortalium.10propter quod homo diis cognatione coniunctus ipsos religione et sancta mente veneratur diique etiam pio affectu humana omnia respiciunt atque custodiunt.
Capvt XXIII
Sed de hominibus istud dictum paucis sit pia mente praeditis.2de vitiosis vero nihil dicendum est, ne sanctissimus sermo eorum contemplatione violetur.3et quoniam de acognatione et consortio hominum deorumque nobis indicitur sermo, potestatem hominis, o Asclepi, vimque cognosce.4adominus et pater vel, quod est summum, deus ut effector est deorum caelestium, ita homo fictor est deorum, qui in templis sunt bhumana proximitate ccontenti, et non solum dinlumina[n]tur, verum etiam inlumina[n]t, nec solum ad deum proficit, verum etiam econformat deos.5miraris, o Asclepi, an numquid et tu diffidis ut multi?’
6‘aConfundor, o Trismegiste, sed tuis verbis libenter adsensus felicissimum hominem iudico, qui sit tantam felicitatem consecutus.’
7‘Nec inmerito miraculo dignus est, qui est omnium maximus.8adeorum genus omnium bconfessione manifestum est de mundissima cparte naturae esse dprognatum signaque eorum sola quasi capita pro omnibus esse.9species vero deorum, quas conformat humanitas, ex utraque natura aconformatae sunt, ex divina, quae est bpurior multoque divinior, et ex ea, quae intra homines est, id est ex materia, qua fuerint fabricatae, et non solum capitibus solis sed membris omnibus totoque corpore figurantur.10ita ahumanitas semper memor naturae et originis suae in illa bdivinitatis imitatione perseverat, ut, sicuti pater ac dominus, ut sui similes essent, deos fecit aeternos, ita humanitas deos suos ex sui vultus similitudine figuraret.’
Capvt XXIV
‘Statuas dicis, o Trismegiste?’
2‘aStatuas, o Asclepi.3avidesne, quatenus tu ipse diffidas?4statuas animatas sensu et spiritu plenas tantaque afacientes et talia, statuas futurorum praescias beaque csorte, dvate, somniis multisque aliis rebus praedicentes, inbecillitates hominibus facientes easque curantes, ftristitiam laetitiamque gpro meritis.5an ignoras, o Asclepi, quod Aegyptus imago sit caeli aut, quod est verius, translatio aut descensio omnium, quae gubernantur atque exercentur in caelo?6aet si dicendum est verius, terra nostra mundi totius est templum.7et tamen quoniam praescire cuncta aprudentes decet, istud vos ignorare fas non est: futurum btempus est, ccum dadpareat eAegyptios incassum pia mente fdivinitatem sedula religione gservasse; et omnis h⟨d⟩eorum sancta veneratio in inritum casura ifrustrabitur.8e terris aenim est ad caelum recursura divinitas linqueturque bAegyptus terraque, sedes religionum quae fuit, viduata numinum praesentia cdestituetur.9alienigenis enim aregionem bistam terramque conplentibus non solum † cneglectum religionum, sed, quod est durius, quasi de legibus a religione, pietate cultuque divino statuetur praescripta poena prohibitio.10atunc terra ista sanctissima, sedes delubrorum atque templorum, sepulcrorum erit mortuorumque plenissima.11o Aegypte, Aegypte, religionum tuarum solae supererunt fabulae aeaeque incredibiles posteris btuis solaque supererunt verba lapidibus incisa tua pia facta narrantibus et cinhabitabit Aegyptum Scythes aut Indus aut daliquis talis, eid est vicina barbaria.12divinitas enim arepetet caelum, deserti homines toti morientur atque bita Aegyptus deo et homine viduata deseretur.13ate vero appello, sanctissimum flumen, tibique futura praedico: torrenti sanguine plenus adusque ripas erumpes undaeque divinae non solum polluentur sanguine, sed btotae c⟨cor⟩rumpentur et vivis multo maior numerus erit dsepultorum; superstes vero qui foret, lingua sola cognoscetur Aegyptius, actibus vero videbitur alienus.
Capvt XXV
Quid fles, o Asclepi?2et his amplius multoque deterius ipsa Aegyptus suadebitur ainbueturque peioribus malis, quae sancta quondam, divinitatis amantissima, deorum bin terra suae religionis merito sola deductio, sanctitatis et pietatis magistra, erit maximae crudelitatis exemplum.3et tunc taedio hominum non admirandus videbitur mundus nec adorandus.4hoc totum bonum, quo melius nec fuit nec est nec erit, quod videri possit, periclitabitur eritque grave hominibus ac per hoc contemnetur nec adiligetur totus hic mundus, dei opus inimitabile, gloriosa constructio, bonum multiformi imaginum varietate conpositum, machina voluntatis dei bin suo opere absque cinvidia suffragantis, in unum omnium, quae venerari, laudari, amari denique a videntibus possunt, multiformis adunata congestio.5nam et atenebrae praeponentur lumini et mors vita utilior iudicabitur; nemo suspiciet caelum, religiosus pro binsano, inreligiosus putabitur prudens, furiosus fortis, pro bono habebitur pessimus.6anima enim et omnia circum eam, quibus aut inmortalis nata est aut inmortalitatem se consecuturam esse praesumit, secundum quod vobis exposui, non solum risui sed etiam putabitur vanitas.7sed mihi credite, et acapitale periculum constituetur in eum, qui se mentis religioni dederit.8nova constituentur iura, lex nova, nihil sanctum, nihil religiosum nec caelo nec caelestibus dignum audietur aut mente credetur.9afit deorum ab hominibus dolenda secessio, soli nocentes angeli cremanent, qui dhumanitate commixti ad eomnia audaciae mala miseros manu iniecta fconpellunt, in bella, in rapinas, in fraudes et in omnia, quae sunt animarum naturae contraria.10tunc nec terra constabit nec anavigabitur mare nec caelum astrorum cursibus nec siderum cursus constabit in caelo, omnis vox divina necessaria taciturnitate bmutescet, cfructus terrae conrumpentur nec fecunda tellus erit et aër ipse maesto torpore dlanguescet.
Capvt XXVI
Haec et talis senectus veniet mundi: inreligio, inordinatio, inrationabilitas bonorum omnium.2acum haec cuncta bcontigerint, o Asclepi, tunc ille dominus et pater, deus primipotens et unius gubernator dei intuens in mores factaque † cvoluntaria, voluntate sua, quae est dei benignitas, vitiis resistens et dcorruptelae omnium, errorem revocans, malignitatem omnem vel inluvione diluens vel igne consumens vel morbis epestilentibus iisque per diversa loca dispersis finiens ad antiquam faciem mundum revocabit, ut et mundus ipse adorandus videatur atque mirandus et tanti operis feffector et grestitutor deus ab hominibus, qui tunc erunt, frequentibus laudum praeconiis benedictionibusque celebretur.3ahaec enim mundi bgenitura: cunctarum reformatio rerum bonarum et naturae ipsius sanctissima et religiosissima restitutio cper[co]acta temporis cursu, d⟨dei voluntate⟩, quae est et fuit sine initio esempiterna.4voluntas etenim dei caret initio, quae eadem est et, sicuti est, sempiterna.5adei enim natura consilium est voluntatis.’
6‘Bonitas summa consilium, o Trismegiste?’
7‘aVoluntas, o Asclepi, consilio nascitur et ipsum velle e voluntate.8neque enim inpense aliquid vult, qui est omnium plenissimus et ea vult, quae habet.9avult autem omnia bona bet habet omnia, quae vult.10omnia autem bona et cogitat et vult.11hoc est autem deus, aeius imago mundus, bboni ⟨bonus⟩.’
Capvt XXVII
‘Bonus, o Trismegiste?’
2‘aBonus, o Asclepi, ut ego te docebo.3sicuti enim deus omnibus speciebus vel generibus, quae in mundo sunt, dispensator distributorque est bonorum, id est asensus, animae et vitae, sic et mundus tributor est et bpraestitor omnium, quae mortalibus videntur bona, id est c[et] alternationis dpartuum temporalium, fructuum nativitatis, augmentorum et maturitatis et horum similium; fac per hoc deus supra verticem summi caeli consistens ubique est omniaque circum inspicit.4asic est enim ultra caelum locus sine stellis ab omnibus rebus corpulentis alienus.5dispensator qui est, inter caelum et terram obtinet locum, quem Iovem vocamus.6terrae vero et mari dominatur Iuppiter Plutonius et hic nutritor est animantium mortalium et afructiferarum.7horum omnium viribus fructus, arbusta et terra vegetantur.8aliorum vero vires et effectus per omnia, quae asunt, distribuentur.9distribuentur vero, qui terrae dominantur, et conlocabuntur in civitate in summo initio Aegypti, quae a parte solis occidentis condetur, ad quam aterra marique bfestinabit omne mortale genus.’
10‘aModo tamen bhoc in tempore ubi isti sunt, o Trismegiste?’
11‘aConlocati sunt in maxima civitate in monte Libyco.12et haec usque eo anarrata sint.13de inmortali vero aut de mortali modo disserendum est.14multos enim spes timorque mortis excruciat verae rationis aignaros.15mors enim efficitur adissolutione corporis labore defessi et bnumeri conpleti, quo corporis membra in unam machinam ad usus cvitalis aptantur.16moritur enim corpus, quando hominis vitalia ferre posse destiterit.17haec est ergo mors corporis dissolutio et corporalis sensus interitus, de qua sollicitudo supervacua est.18ased est alia necessaria, quam aut ignoratio aut incredibilitas contemnit humana.’
19‘aQuid est, o Trismegiste, quod aut ignorant aut esse posse diffidunt?’
Capvt XXVIII
‘Audi ergo, bo Asclepi.2cum fuerit aanimae e corpore facta discessio, tunc arbitrium examenque meriti eius transiet in summi daemonis potestatem, isque eam cum piam iustamque perviderit, in sibi conpetentibus locis manere permittit; sin autem delictorum inlitam maculis vitiisque oblitam viderit, desuper ad ima deturbans procellis turbinibusque aëris, ignis et aquae saepe discordantibus tradit, ut inter caelum et terram mundanis fluctibus in diversa semper aeternis poenis agitata rapiatur, ut in hoc banimae obsit aeternitas, quod sit inmortali sententia aeterno supplicio subiugata.3ergo ne his inplicemur, verendum, atimendum cavendumque esse cognosce.4incredibiles enim post adelicta cogentur credere non verbis sed exemplis, nec minis sed ipsa passione poenarum.’
5‘aNon ergo, Trismegiste, hominum delicta sola humana lege puniuntur?’
6‘aPrimo, Asclepi, terrena quae sunt, omnia sunt mortalia; tunc ea etiam, quae sunt corporali ratione viventia et a bvivendo eadem corporum cratione deficientia.7ea omnia pro vitae meritis aut delictis poenis obnoxia tanto post mortem aseverioribus subiciuntur, quanto in vita forsitan fuerint celata, dum viverent.8praescia etenim omnium rerum divinitate reddentur, perinde ut sunt, pro delictorum qualitatibus poenae’
Capvt XXIX
‘Qui sunt digni maioribus poenis, o Trismegiste?’
2‘aQui damnati humanis legibus vitam violenter amittunt, ut non naturae animam debitam sed poenam pro meritis reddidisse videantur.3contra iusto homini in dei religione et in summa pietate praesidium est.4deus enim tales ab omnibus atutatur malis.5pater enim omnium vel dominus et is, qui solus est omnia, omnibus se libenter ostendit, non ubi sit loco nec qualis sit qualitate nec quantus sit quantitate, sed hominem sola intellegentia mentis inluminans, qui discussis ab animo errorum tenebris et veritatis claritate percepta toto se sensu intellegentiae divinae acommiscet, cuius amore a parte naturae, qua mortalis est, liberatus inmortalitatis futurae concipit fiduciam.6hoc ergo inter abonos malosque distabit.7unus enim quisque pietate, religione, prudentia, cultu et veneratione dei aclarescit quasi boculi⟨s⟩ vera ratione perspecta et cfiducia credulitatis suae tantum inter homines quantum sol lumine ceteris astris dantistat.8ipse enim sol non atam bmagnitudine luminis quam divinitate et sanctitate ceteras stellas inluminat.9asecundum etenim deum hunc crede, o Asclepi, omnia gubernantem omniaque mundana inlustrantem animalia sive animantia sive inanimantia.10asi enim banimal cmundus vivensque semper et fuit et est et erit, nihil in mundo mortale est.11viventis etenim semper uniuscuiusque partis, quae est, sicuti est, a[in] ipsoque mundo semper uno eoque animali semperque vivente, in eo nullus est mortalitatis locus.12ergo vitae aeternitatisque debet esse plenissimus, si semper eum necesse est vivere.13sol ergo, sicuti mundus sempiternus est, asic et ipse semper gubernator vitalium vel totius vivacitatis eorumque frequentator vel dispensator est.14deus ergo viventium vel vitalium, in mundo quae sunt, sempiternus gubernator est ipsiusque vitae dispensator aeternus.15semel autem adispensata bvita vitalibus ccunctis aeterna lege praestatur hoc more, quo dicam.
Capvt XXX
In ipsa enim aaeternitatis vivacitate mundus agitatur et in ipsa vitali aeternitate locus est mundi.2propter quod anec stabit aliquando nec conrumpetur sempiternitate vivendi circumvallatus et quasi cconstrictus.3ipse amundus vitae dispensator est his omnibus, quae in se sunt, et locus est omnium, quae sub sole gubernantur, et commotio mundi ipsius ex duplici constat effectu: ipse extrinsecus vivificatur bab aeternitate vivificatque ea, quae intra se sunt, omnia, differens numeris et temporibus statutis atque infixis cuncta per solis effectum stellarumque discursum, comni[a] dtemporaria eratione divina lege conscripta.4terrenum autem tempus aëris qualitate, aaestuum bfrigorisque varietate dinoscitur, caeleste vero reversionibus siderum ad eadem loca temporaria cconversione dcurrentium.5et mundus est areceptaculum temporis, cuius cursu et agitatione vegetatur.6tempus autem ordinatione servatur.7aordo et tempus binnovationem omnium rerum, quae in mundo sunt, per alternationem faciunt.8cunctis ergo ita se habentibus nihil stabile, nihil fixum, nihil inmobile anec nascentium nec caelestium nec terrenorum: solus deus et merito solus; ipse enim in se est et a se est et circum se totus est plenus atque perfectus isque sua firma stabilitas est nec alicuius inpulsu b[nec] loco moveri potest, cum in eo sunt omnia et in omnibus ipse est solus, nisi aliquis audeat dicere ipsius ccommotionem in aeternitate esse; sed magis de⟨s⟩t ipsa inmobilis aeternitas, in quam omnium temporum agitatio eremeat et ex qua omnium temporum agitatio sumit exordium.
Capvt XXXI
Deus ergo stabilis fuit a⟨semper⟩ semperque similiter cum eo aeternitas bconstitit mundum non natum, quem recte sensibilem dicimus, intra se habens.2huius dei imago hic effectus est mundus, aeternitatis imitator.3habet autem tempus stabilitatis suae vim atque naturam, quamvis semper agitetur, ea ipsa in se revertendi necessitate.4itaque quamvis sit aeternitas stabilis, inmobilis atque fixa, tamen quoniam temporis, quod mobile est, in aeternitatem semper revocatur agitatio eaque mobilitas ratione temporis vertitur, efficitur, ut et ipsa aeternitas inmobilis quidem sola per tempus, in quo ipsa est et est in eo omnis agitatio, videatur agitari.5sic efficitur, ut et aeternitatis stabilitas amoveatur et temporis mobilitas stabilis fiat fixa lege bcurrendi.6sic et deum agitari credibile est in se ipsum eadem inmobilitate.7astabilitatis etenim ipsius in cmagnitudine est inmobilis agitatio; ipsius enim magnitudinis inmobilis lex est.8hoc ergo, quod est tale, quod non subicitur sensibus, indefinitum, inconprehensibile, inaestimabile est; nec sustineri etenim nec ferri nec indagari potest.9ubi enim et quo et unde aaut quomodo aut quale sit, incertum est.10fertur enim in summa stabilitate et in ipso stabilitas sua, asive deus sive aeternitas sive uterque sive alter in altero sive uterque in utroque bsunt.11propter quod aeternitas sine definitione est temporis.12tempus autem, quod definiri apotest vel numero vel alternatione vel alterius per ambitudinem breditu, aeternum est.13utrumque ergo infinitum, utrumque videtur aeternum.14stabilitas enim utpote defixa, aquod bsustinere, quae agitabilia sunt, possit, beneficio firmitatis merito obtinet principatum.
Capvt XXXII
Omnium ergo, quae sunt, primordia deus est et aeternitas.2mundus autem, quod sit mobilis, non habet principatum; praevenit enim mobilitas eius stabilitatem suam ain legem agitationis sempiternae habendo inmobilem firmitatem.3omnis ergo asensus divinitatis csimilis inmobilis ipse in stabilitate se commovet sua: sanctus et incorruptus et sempiternus est det, si quid potest melius nuncupari, dei summi in ipsa veritate consistens aeternitas, plenissimus omnium sensibilium et totius disciplinae, consistens, ut ita dixerim, cum deo.4asensus vero mundanus receptaculum est sensibilium omnium specierum et disciplinarum.5humanus avero *** ex memoriae tenacitate, quod memor sit omnium, quas gesserit, rerum.6usque ad humanum enim animal sensus adivinitas bdescendendo pervenit.7deus enim asummus divinum sensum cunctis b[animantibus] cconfundi noluit, ne derubesceret aliorum commixtione animantium.8intellegentia enim sensus humani, qualis aut quanta sit, tota in memoria est apraeteritorum.9per eam enim memoriae tenacitatem et gubernator effectus est terrae.10intellectus aautem naturae bet qualitatis sensus mundi ex omnibus, quae in mundo sensibilia sunt, poterit cpervideri.11aaeternita⟨ti⟩s, quae secunda est, ex sensibili mundo sensus bdatur cqualitasque dinoscitur.12at intellectus qualitatis qualitasque sensus summi dei sola veritas est, cuius veritatis in mundo nequidem extrema linea aumbrave dinoscitur.13ubi enim quid temporum dimensione dinoscitur, aibi sunt mendacia; ubi geniturae, bibi errores cvidentur.14avides ergo, o Asclepi, in quibus constituti quae tractemus aut quae baudeamus adtingere.15sed tibi, deus summe, gratias ago, qui me avidendae bdivinitatis luminasti lumine.16et vos, o aTat et Asclepi et bHammon, intra secreta pectoris divina mysteria silentio tegite et taciturnitate celate.17hoc autem adiffert intellectus a sensu, quod intellectus noster ad qualitatem sensus mundi intellegendam et dinoscendam mentis pervenit bintentione.18intellectus autem mundi pervenit ad aeternitatem et deos noscendos, qui supra se sunt.19et sic contingit hominibus, ut quasi per caliginem, quae in caelo sunt, videamus, quantum possibile est per condicionem sensus humani.20haec autem aintentio bpervidendis tantis cangustissima est dnobis, latissima vero, cum viderit, efelicitas est conscientiae.
Capvt XXXIII
De inani vero, aquod tam bmagnum videtur esse quam plurimis, sic sentio: inane cnec esse aliquid nec esse potuisse nec futurum umquam.2omnia enim mundi sunt membra plenissima, ut ipse mundus sit plenus atque perfectus corporibus qualitate formaque diversis et speciem suam habentibus et magnitudinem.3quorum unum aest alio maius aut alio aliud minus et validitate et tenuitate diversa.4nam et aquaedam eorum validiora facilius videntur sicuti et maiora; minora vero aut btenuiora aut vix cvideri aut domnino non possunt, quas solum eres esse fadtrectatione cognoscimus.5unde acontigit multis credere haec non esse corpora et besse inanes clocos, quod est inpossibile.6sicuti aenim quod dicitur extra mundum, si tamen est aliquid — (bnec istud enim credo † sic cab eo dplenum esse eintellegibilium rerum, id est fdivinitati suae similium, ut hic etiam sensibilis mundus qui dicitur sit plenissimus corporum et animalium naturae suae et qualitati convenientium, quorum facies non omnes videmus sed quasdam ultra modum grandes, quasdam brevissimas, ⟨gcum⟩ aut propter spatii hinteriecti longitudinem aut quod acie sumus iobtunsi, tales nobis esse videantur aut omnino propter knimiam brevitatem lmultis non esse credantur.7dico nunc adaemonas, bquos credo commorari nobiscum, cet heroas, quos inter aëris purissimam partem supra nos det aethera, ubi nec nebulis locus est enec nubibus nec ex signorum aliquorum agitatione commotio.8propter aquod, Asclepi, inane nihil dixeris, nisi cuius rei inane sit hoc, quod dicis inane, praedixeris, ut inane ab igni, ab aqua et his similibus, quod, etsi contigerit videri, quod inane possit esse a rebus huiusmodi, quamvis sit breve vel magnum, quod inane videtur, spiritu tamen et aëre bvacuum esse non possit.
Capvt XXXIV
Similiter vero de loco dicendum est, quod vocabulum solum intellectu caret.2locus enim ex eo, cuius est, quid sit, apparet.3principali etenim dempto nomine significatio amutilatur.4quare aquae locus, ignis locus aut his similium recte adicemus.5sicuti enim inane esse aliquid inpossibile aest, sic et locus solus quid sit, dinosci bnon potest.6nam si posueris locum sine eo, cuius est, inanis videbitur locus, quem in mundo esse non credo.7quodsi inane nihil est, nec per se quid sit locus, apparet, nisi ei aut alongitudinis aut latitudinis aut altitudinis addideris, ut corporibus bhominum, signa.8his ergo sic se habentibus, o Asclepi et vos, qui adestis, scitote intellegibilem mundum, id est qui mentis solo obtutu dinoscitur, esse incorporalem nec eius naturae misceri aliquid posse corporale, id est quod possit qualitate, quantitate numerisque dinosci.9in ipso enim nihil tale consistit.10hic ergo sensibilis qui dicitur mundus receptaculum est omnium sensibilium specierum, qualitatum vel corporum, quae omnia sine deo vegetari non possunt.11omnia enim deus et ab eo omnia et eius omnia voluntatis.12quod totum est bonum, decens et prudens, inimitabile et ipsi soli sensibile atque intellegibile et sine hoc nec fuit aliquid nec est nec erit.13omnia enim ab eo et in aipso et per ipsum, bet variae et multiformes qualitates et magnae quantitates et comnes mensuras excedentes magnitudines et omniformes species.14quas si intellexeris, o Asclepi, gratias acturus es deo.15asin totum animadvertes, vera ratione perdisces mundum ipsum sensibilem bet, quae in eo sunt, omnia a superiore illo mundo cquasi ex vestimento esse dcontecta.
Capvt XXXV
Unumquodque enim genus animalium, o Asclepi, cuiuscumque vel mortalis vel inmortalis vel rationalis ⟨vel inrationalis⟩ sive sit animans sive sine anima sit, prout cuique est genus, sic singula generis sui imagines habent et quamvis aunumquodque animalis genus omnem generis sui possideat formam, in eadem forma singula tamen sui dissimilia sunt, ut hominum genus quamvis sit uniforme, ut homo dinosci ex aspectu possit, singuli tamen in eadem forma sui dissimiles sunt.2species enim, quae divina est; aincorporalis est, but quicquid mente conprehenditur.3cum itaque haec duo, ex quibus aconstant bformae, corpora ⟨cet⟩ incorporalia sint, inpossibile est formam unamquamque alteri simillimam nasci horarum et dclimatum distantibus punctis; sed inmutantur totiens, quot hora momenta habet circuli circumcurrentis, in quo est ille omniformis quem diximus deus.4species ergo permanet ex se totiens pariens imagines tantas tamque diversas, quanta habet conversio mundi momenta, qui⟨a⟩ mundus in conversione mutatur; species vero nec mutatur nec convertitur sic generum singulorum formae sunt permanentes in eadem sua forma dissimiles.’
Capvt XXXVI
‘Et bmundus speciem mutat, o Trismegiste?’
2‘aVides ergo, o Asclepi, tibi omnia quasi dormienti esse narrata.3quid est enim mundus aut ex quibus constat nisi ex omnibus natis?4ergo hoc vis dicere de caelo, terra et elementis.5anam quae alia magis frequenter mutantur in species?6caelum umescens vel arescens vel frigescens vel ignescens vel clarescens vel asordescens, in una caeli specie bhae sunt, quae saepe alternantur, species.7terra vero speciei suae multas inmutationes habet semper, et cum parturit fruges et cum aeadem partus nutricat suos, bfructuum omnium ccum reddit varias diversasque qualitates et quantitates atque stationes aut cursus et dante omnis arborum, florum, bacarum qualitates, eodores, sapores, species.8ignis afacit bconversiones plurimas atque cdivinas.9solis etenim et alunae omniformes imagines sunt; sunt enim quasi speculorum nostrorum similes imaginum similitudines aemulo splendore reddentium.
Capvt XXXVII
Sed iam de talibus sint satis dicta talia.2// iterum ad hominem rationemque aredeamus; ex quo divino dono homo animal dictum est rationale.3minus enim miranda, etsi miranda sunt, quae de homine dicta sunt; omnium enim mirabilium avincit admirationem, quod homo divinam potuit invenire naturam beamque cefficere.4quoniam ergo proavi nostri multum errabant circa deorum rationem increduli et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam, invenerunt artem, qua efficerent deos.5acui inventae adiunxerunt virtutem de mundi natura convenientem eamque miscentes, quoniam animas facere non poterant, evocantes animas daemonum vel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis divinisque mysteriis, per quas idola et bene faciendi et male vires habere potuissent.6avus enim tuus, aAsclepi, medicinae primus inventor, cui templum consecratum est in monte Libyae circa litus crocodillorum, in quo eius iacet mundanus homo, id est corpus, — reliquus enim vel potius totus, si est homo totus in sensu vitae, melior remeavit in caelum omnia etiambnunc hominibus adiumenta praestans infirmis numine nunc suo, quae cante dsolebat medicinae arte praebere.7Hermes, cuius avitum mihi nomen est, anonne in sibi cognomine bpatria consistens omnes mortales undique venientes adiuvat atque cconservat?8aIsin vero Osiris quam multa bona praestare propitiam, quantis obesse scimus iratam!9terrenis etenim diis atque mundanis facile est irasci, utpote aqui sint ab hominibus bex utraque natura cfacti atque conpositi.10unde acontingit ab bAegyptiis haec sancta animalia nuncupari colique per singulas civitates eorum animas, quorum sunt cconsecratae viventes, ita dut et eorum legibus eincolantur et eorum nominibus nuncupentur.11per hanc causam, o Asclepi, quod aliis quae colenda videntur atque veneranda, apud alios dissimiliter habentur, aha⟨n⟩c propter[ea] bellis se lacessere Aegyptiorum solent civitates.’
Capvt XXXVIII
‘Et horum, o Trismegiste, deorum, qui terreni habentur, cuiusmodi est qualitas?’
2‘aConstat, o Asclepi, de herbis, de lapidibus et de baromatibus cdivinitatis naturam in se habentibus.3et propter hanc causam sacrificiis frequentibus aoblectantur, hymnis et laudibus et bdulcissimis sonis in modum caelestis harmoniae concinentibus, ut illud, quod caeleste est, ccaelesti usu et frequentatione inlectum in idola possit dlaetum, humanitatis patiens, longa durare per tempora.4sic deorum fictor est homo.5et ne aputassis fortuitos effectus besse terrenorum deorum, o Asclepi: dii caelestes cinhabitant summa caelestia, dunusquisque ordinem, equem accepit, conplens atque custodiens, fhi nostri vero singillatim quaedam curantes, quaedam sortibus et divinatione praedicentes, quaedam providentes ghisque pro modo subvenientes humanis amica quasi cognatione auxiliantur.’
Capvt XXXIX
‘Quam ergo rationis partem bεἱμαρμένη vel fata incolunt, o Trismegiste?2aanne caelestes dii catholicorum dominantur, terreni incolunt singula?’
3‘Quam aεἱμαρμένην nuncupamus, co Asclepi, ea est necessitas omnium, quae geruntur, semper sibi catenatis nexibus vincta.4haec itaque est aut effectrix rerum aut deus summus aut ab ipso deo qui secundus effectus est deus aut omnium caelestium terrenarumque rerum firmata divinis legibus disciplina.5haec itaque εἱμαρμένη et anecessitas ambae sibi invicem individuo conexae sunt glutino, bquarum prior εἱμαρμένη rerum omnium initia parit, necessitas vero ccogit ad effectum, quae ex illius primordiis pendent.6has ordo consequitur, id est textus et dispositio temporis rerum perficiendarum.7nihil est enim sine ordinis aconpositione; in omnibus mundus iste perfectus est; ipse enim mundus ordine gestatur vel totus constat ex ordine.
Capvt XL
Haec ergo tria: εἱμαρμένη, necessitas, ordo vel maxime dei nutu sunt effecta, aqui mundum bgubernat sua lege et ratione divina.2ab his ergo omne velle aut nolle divinitus aversum est atotum.3nec ira etenim commoventur nec flectuntur agratia, sed serviunt necessitati brationis aeternae, quae aeternitas inaversibilis, cinmobilis, insolubilis est.4prima ergo εἱμαρμένη est, quae iacto velut semine futurorum omnium asufficit prolem.5sequitur necessitas, qua ad effectum avi coguntur omnia.6tertius ordo textum servans earum rerum, quas εἱμαρμένη necessitasque disponit.7haec ergo est aeternaitas, quae nec coepit esse nec desinet, quae fixa inmutabili lege currendi sempiterna commotione versatur oriturque et boccidit alternis saepe per membra ita, ut variatis temporibus isdem, quibus occiderat, membris oriatur; sic est enim rotunditas volubilis ratio, ut ita sibi coartata sint cuncta, ut initium, csi[t] quod sit, volubilitatis ignores, cum omnia se semper et praecedere videantur et sequi.8eventus autem vel fors insunt omnibus permixta mundanis.9dictum est vobis de singulis, ut humanitas potuit, ut voluit permisitque divinitas.10restat hoc solum nobis, ut benedicentes adeum orantesque ad curam corporis redeamus.11satis enim nos de divinis rebus tractantes velut animi pabulis saturavimus.’
Capvt XLI
De aadyto vero egressi cum deum orare coepissent, in baustrum respicientes — sole etenim occidente cum quis deum rogare voluerit, illuc debet intendere, sicuti et sole oriente in eum, qui subsolanus dicitur — iam ergo dicentibus precationem Asclepius ait voce submissa: ‘co Tat, vis suggeramus patri iusserit, ut fture addito et pigmentis precem dicamus gdeo?’
2quem Trismegistus audiens atque commotus aait: ‘bmelius, melius ominare, Asclepi.3hoc enim asacrilegii simile est, cum deum roges, tus ceteraque incendere.4nihil enim deest ei, qui ipse est omnia aut in eo sunt omnia.5sed nos agentes gratias adoremus.6ahae[c] sunt enim summae incensiones dei, gratiae cum aguntur ba mortalibus.7gratias atibi, summe, bexsuperantissime.8atua enim gratia tantum sumus cognitionis tuae lumen bconsecuti, nomen sanctum et chonorandum, nomen unum, quo solus deus est benedicendus dreligione paterna, quoniam omnibus paternam pietatem et religionem et amorem et quaecumque est dulcior efficacia, praebere dignaris econdonans nos sensu, ratione, intellegentia: sensu, ut te fcognoverimus; ratione, ut te suspicionibus indagemus; cognitione, ut te cognoscentes gaudeamus.9ac numine salvati tuo gaudemus, quod te nobis ostenderis totum, gaudemus, quod nos in corporibus sitos aeternitati fueris consecrare dignatus.10haec est enim humana sola gratulatio, cognitio maiestatis tuae.11cognovimus ate b[et], lumen maximum solo intellectu csensibile; intellegimus te, o dvitae evera vita, o naturarum omnium fecunda fpraegnatio; cognovimus te, totius naturae tuo conceptu gplenissimae h[cognovimus te] aeterna perseveratio.12in omni enim ista oratione adorantes bonum bonitatis tuae hoc tantum deprecamur, ut nos avelis servare perseverantes in amore cognitionis tuae et numquam ab hoc vitae bgenere separari’.13haec optantes convertimus nos ad puram et sine animalibus cenam.